Skip to main content

Full text of "analyse nederlandse wapenexport 2009"

See other formats


Analyse Nederlandse wapenexport 2009 




Campagne tegen Wapenhandel, november 2010 

Frank Slijper 



Colofon 

Auteur: Frank Slijper 

Eindredactie: Wendela de Vries 

Cover: Met dank aan Gruppe fur eine Schweiz ohne Armee (campagne "Die Schweiz hat Besseres 

zu exportieren als Waffen") 

Uitgave: november 2010 

Deze analyse is een uitgave van de Campagne tegen Wapenhandel en werd mogelijk gemaakt 

dankzij financiele steun van IKV PaxChristi en OxfamNovib. 



Campagne 
te gen 

Wapenhandel 



Anna Spenglerstraat 71 
1054 NH Amsterdam 
tel/fax 020 6164684 



Postbus 7007 
9701 JA Groningen 
tel 050 3133247 

info@stopwapenhandel.org 
bank 39.04.07.380 
www.stopwapenhandel.org 



Overzicht Nederlandse wapenexport 2009 

• Nadat de waarde van de Nederlandse wapenexport in 2008 een recordhoogte van 
1,26 miljard euro bereikte, steeg die in 2009 door naar 1,41 miljard euro, een 
stijging van 12%. Voor de periode 2005-2009 ligt de gemiddelde exportwaarde 
76% hoger dan voor 2000-2004. 

• Internationaal blijft Nederland over een periode van vijf jaar (2005-2009) gerekend 
's werelds zesde wapenexporteur volgens het Zweedse onderzoeksbureau SIPRI. 
Kijkend naar alleen 2009 daalt Nederland bij SIPRI naar een negende plaats. 

• De grootste ver gunning van 2009, ter waarde van 555 miljoen euro, is voor de 
uitvoer naar Marokko van drie fregatten, gebouwd bij De Schelde in Vlissingen. 
Marokko is daarmee een van de belangrijkste importeurs van Nederlandse 
wapens. 

• And ere grote afnemers zijn de VS (178 miljoen euro voor del en van boor d wapens 
voor Apache gevechtshelikopters van verschillende landen; delen van F-16 en JSF 
gevechtsvliegtuigen; en raketlanceerinrichtingen), Duitsland (149 miljoen euro 
voor Duits-Nederlandse pantservoertuigen; delen van Patriot raketsystemen; en 
radar- en vuurleidingssystemen voor fregatten), Canada (voor 85 miljoen euro 
radar, raketlanceerders en tweedehands Leopard tanks) en Turkije (66 miljoen 
euro, vooral marine radar- en vuurleidingssystemen). 

Opmerkelijke exporten 

- Zes tweedehands F-16 gevechtsvliegtuigen met bijbehorende apparatuur voor 
elektronische oorlogsvoering t.w.v. 29 miljoen euro voor Jordanie. In 2010 werd 
bekend dat Defensie voor een nog onbekend bedrag ondermeer ook 121 M-109 
kanonnen, 441 YPR pantservoertuigen en 467 militaire trucks aan Amman heeft 
verkocht. 

- Duikboot- en radaronderdelen t.w.v. ruim 19 miljoen euro gaan naar Taiwan. 

- Ondanks grote instabiliteit vindt Den Haag Thailand een acceptabele bestemming; 
in 2009 ging voor bijna 19 miljoen euro wapenelektronica naar de marine. 

- India kocht voor 9,5 miljoen euro vooral radar voor de marine en blijft daarmee 
vaste klant. 

- Datzelfde geldt voor aartsrivaal Pakistan dat te midden van enorme chaos zich 
grootscheeps blijft bewapenen en in Nederland voor bijna 9 miljoen euro ICT- 
systemen voor marineschepen en patrouillevliegtuigen bestelde. 

- Saoedi-Arabie kocht radars en militaire communicatiesystemen voor 5,8 miljoen 
euro. De oliedictatuur is een groeiend afzetgebied. 

- Nigeria bestelde voor 5 miljoen euro patrouilleschepen om ondermeer de olie- 
exploitatie te beveiligen. 

- Jemen krijgt de beschikking over delen van militaire voertuigen ter waarde van 
ruim 2 miljoen euro. 

- Egypte koopt delen van pantservoertuigen voor ruim een miljoen euro. 



Inleiding 



Dit voor de zesde maal verschijnende jaarrapport geeft inzicht in en commentaar op de 
meest recent beschikbare gegevens over de Nederlandse wapenhandel. 

De overheid maakt veel informatie tegenwoordig openbaar 1 , maar niet noodzakelijkerwijs 
inzichtelijk. Voor de broodnodige context die dit rapport geeft aan de kale cijfers en feiten, 
maken wij gebruik van informatie uit de militaire vakpers en andere internationale media, 
als ook van rapporten van maatschappelijke organisaties die werkzaam zijn op het gebied 
van duurzame ontwikkeling, mensenrechten, vrede en veiligheid. 

Dit rapport begint met een korte samenvatting van de belangrijkste ontwikkelingen in de 
Nederlandse wapenhandel in 2009 (zie vorige pagina). Vervolgens beschrijft het de 
ontwikkeling van de Nederlandse wapenhandel en hoe die zich internationaal verhoudt. 
Hoofdstuk 2 benoemt de meest opvallende, dan wel controversiele, 
wapenuitvoervergunningen, toegelicht aan de hand van de criteria van het 
wapenexportbeleid. Ook is daar aandacht voor afgewezen vergunningen. 

In tegenstelling tot voorgaande jaren zijn dit jaar geen hoofdstukken over de uitvoer van 
dual-use goederen en de doorvoer van wapens opgenomen. Van de dual-use exporten zijn 
op dit moment de overheidsgegevens over 2009 nog steeds niet openbaar, ondanks 
herhaalde toezeggingen sneller dergelijke informatie te publiceren. 

Over de Nederlandse wapendoorvoer publiceren wij later dit jaar een afzonderlijk 
rapport, waarin ook aandacht zal zijn voor de feiten en cijfers van 2009. 



Vanaf de exportcontrole pagina op de website van de Rijksoverheid zijn zowel jaarrapporten als 
maandoverzichten van alle verstrekte vergunningen voor militaire goederen, wapendoorvoer en dual- 
use goederen toegankelijk. 



1. Nederlandse wapenhandel in perspectief 

Record op record 

In 2009 werden vergunningen afgegeven voor een recordwaarde aan wapenexporten: 
1.410 miljoen euro. 2 In 2008 werd het vorige record van 1.258 miljoen euro genoteerd. 3 
Deze cijfers onderstrepen de stijgende trend van Nederlandse wapenexporten. Lag de 
uitvoerwaarde de eerste vijf jaar van deze eeuw op gemiddeld 663 miljoen euro, de laatste 
vijf jaar is dat gemiddeld 1.168 miljoen euro - een stijging van maar liefst 76 procent. 4 

Tabel 1.1: Grootste wapenexportvergunningen 2009 (vergunningen vanaf 10 miljoen euro) 



datum 


Omschrijving 


bestemming 


eindbest. 


herkomst 


waarde (€) 


23-09-2009 


Multi Missie Fregatten 


Marokko 




Nederland 


555.000.000 


02-09-2009 


Rondzoekradars en toebehoren 


Canada 




Nederland 


51.975.257 


28-12-2009 


Rondzoekradar en vuurleidingsystemen 


Turkije 




Nederland 


46.813.500 


30-01-2009 


Delen van pantservoertuigen 


Duitsland 




Nederland 


45.940.341 


11-08-2009 


Delen voor boordwapens van Apache helikopters 


vs 




Nederland 


36.067.000 


09-06-2009 


Systemen, subsystemen en software 


Frankrijk 




Nederland 


30.000.000 


27-05-2009 


Onderdelen voor JSF gevechtsvliegtuigen 


vs 




Nederland 


25.133.130 


23-12-2009 


Delen voor een patrouilleboot 


Roemenie 




Nederland 


24.750.000 


15-09-2009 


Delen voor lanceerinrichtingen 


vs 




Nederland 


21.947.962 


23-07-2009 


Lanceerinrichtingen en onderdelen daarvoor 


VS 




Nederland 


21.183.340 


17-07-2009 


F-16 gevechtsvliegtuigen 


Jordanie 




VS 


20.500.000 


19-05-2009 


Delen voor militaire vliegtuigen en helikopters 


VS 




Onbekend 


20.000.000 


08-05-2009 


Patriot transmitters 


Duitsland 




Nederland 


16.108.052 


16-09-2009 


Delen van NH-90 helikopters 


EU-landen 




Nederland 


16.000.000 


08-01-2009 


Medium range rondzoekradars en sensoren 


Turkije 




Onbekend 


15.642.000 


07-07-2009 


C3-console 


Thailand 




Nederland 


15.028.950 


24-07-2009 


Delen van NH90 helikopters 


EU-landen 




Nederland 


15.000.000 


22-07-2009 


Delen van AH-64D gevechtshelikopters 


VS 




Nederland 


14.609.200 


10-02-2009 


Delen van pantservoertuigen 


Duitsland 




Nederland 


13.424.730 


22-12-2009 


Long Range radarsysteem 


VK 




Onbekend 


13.109.682 


25-02-2009 


Long Range radarsysteem 


VK 




Diverse Landen 


12.430.238 


16-12-2009 


Pantservoertuigen 


Duitsland 




Nederland 


12.000.000 


05-03-2009 


Onderdelen voor raketlanceerinrichtingen 


VS 


Japan 


Nederland 


10.614.253 


05-01-2009 


Remparachutehouders F-16 gevechtsvliegtuigen 


Israel 


VS 


Denemarken 


10.379.122 


16-03-2009 


Bekabeling voor pantservoertuigen 


Duitsland 




Nederland 


10.290.057 


24-07-2009 


Delen van NH90 helikopters 


EU-landen 




Nederland 


10.000.000 


16-09-2009 


Delen F-16 en AH-64 Apache gevechtshelikopters 


Navo+ 




Nederland 


10.000.000 



2 'Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2009', Tweede Kamer, 2009-2010, 22054, nr. 159 (23 juni 2010) 

3 'Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2008', Tweede Kamer, 2009-2010, 22054, nr. 148 (2 oktober 2009) 



zie ook tabel 1.2 



In 2009 hadden 27 uitvoervergunningen een waarde van meer dan tien miljoen euro (zie 
tabel 1.1); in 2008 en 2007 waren dat er twintig. Deze grootste vergunningen 
vertegenwoordigen gezamenlijk een waarde van bijna 1,1 miljard euro, oftewel 78 procent 
van de totale wapenexport in 2009. 

Tabel 1.2: Belangrijkste Nederlandse wapenexportbestemmingen (2000-2009) 

(vergunningswaarde in miljoenen euro's) 



'00-' 
09 


'99- 
'08 


Land 


2000 


2001 


2002 


2003 


2004 


2005 


2006 


2007 


2008 


2009 


Totaal 
2000-9 


1 


(2) 


Verenigde Staten 


94,75 


166,13 


132,58 


237,21 


75,35 


92,71 


63,54 


121,52 


56,34 


178,28 


1.218,41 


2 


(1) 


Duitsland 


82,50 


49,55 


75,35 


84,29 


88,19 


383,89 


76,12 


70,88 


157,05 


148,99 


1.216,81 


3 


(3) 


Griekenland 


12,39 


162,45 


46,78 


431,66 


161,43 


3,26 


4,11 


0,37 


6,16 


1,77 


830,38 


4 


(4) 


Indonesia 


2,77 


0,32 


0,96 


5,02 


1,22 


13,46 


278,19 


0,07 


316,42 


0,23 


618,66 


5 


(-) 


Marokko 


1,00 


2,18 


0,10 


0,54 


0,13 


0,18 


0,04 


- 


- 


555,00 


559,17 


6 


(5) 


Diverse NAVO- 
landen en EU+ 


30,95 


9,16 


19,12 


1,69 


19,83 


42,50 


41,75 


86,62 


131,93 


59,23 


442,78 


7 


(6) 


Chili 


0,18 


10,80 


0,51 


0,52 


0,55 


295,62 


98,46 


12,22 


2,04 


1,77 


422,67 


8 


(7) 


Portugal 


6,53 


1,50 


0,47 


2,47 


1,00 


81,34 


- 


0,61 


319,41 


7,98 


421,31 


9 


(8) 


Zuid-Korea 


66,66 


34,35 


7,96 


99,93 


114,97 


9,75 


3,88 


2,78 


0,99 


9,29 


350,56 


10 


(10) 


Frankrijk 


6,85 


6,12 


21,89 


12,42 


56,44 


20,27 


50,52 


47,13 


10,84 


44,05 


276,53 


11 


(9) 


Ver. Koninkrijk 


34,40 


22,24 


10,69 


21,69 


21,18 


22,62 


23,49 


41,64 


33,12 


36,08 


267,15 


12 


(14) 


Canada 


3,13 


19,97 


14,03 


2,32 


2,81 


4,79 


31,70 


3,47 


93,57 


84,97 


260,76 


13 


(13) 


Turkije 


4,58 


6,67 


21,83 


75,42 


3,50 


12,42 


43,70 


2,63 


20,91 


66,42 


258,08 


14 


(11) 


Venezuela 


- 


1,77 


- 


- 


27,62 


7,67 


196,42 


- 


- 


- 


233,48 


15 


(12) 


Denemarken 


1,18 


5,99 


0,84 


3,54 


10,99 


1,93 


4,30 


170,56 


15,03 


3,21 


217,57 


16 


(16) 


Taiwan 


5,67 


30,13 


38,37 


7,19 


5,84 


21,95 


9,59 


2,23 


8,66 


19,32 


148,95 


17 


(15) 


Italie 


2,22 


2,18 


4,99 


4,22 


21,27 


32,49 


40,69 


23,75 


3,02 


9,77 


144,60 


18 


(17) 


Oman 


0,05 


0,02 


2,58 


- 


- 


- 


20,01 


101,23 


3,50 


0,62 


128,01 


19 


(18) 


Polen 


0,77 


0,77 


- 


89,07 


0,48 


5,31 


3,41 


0,49 


- 


0,06 


100,36 


20 


(20) 


Noorwegen 


1,18 


71,33 


1,05 


5,27 


0,33 


6,60 


2,09 


4,89 


2,13 


2,93 


97,80 


21 


(19) 


Spanje 


0,73 


3,13 


0,95 


4,41 


2,50 


7,02 


5,19 


67,47 


2,42 


2,76 


96,58 


22 


(21) 


Zweden 


3,31 


1,81 


2,70 


4,07 


3,98 


9,73 


2,88 


23,05 


20,51 


12,12 


84,16 


23 


(22) 


Egypte 


1,23 


0,14 


- 


- 


0,03 


40,36 


0,29 


14,69 


3,39 


1,27 


61,40 


24 


(24) 


Japan 


5,13 


0,14 


0,02 


1,53 


5,55 


14,11 


3,82 


7,78 


11,05 


10,78 


59,91 


25 


(23) 


Letland 


- 


- 


- 


- 


- 


- 


57,04 


0,08 


0,16 


- 


57,28 


26 


(26) 


Zwitserland 


12,75 


8,44 


5,61 


3,68 


2,19 


0,21 


0,58 


4,20 


0,84 


17,73 


56,23 


27 


(25) 


India 


- 


1,36 


0,10 


8,72 


0,39 


5,00 


5,30 


21,89 


1,47 


9,44 


53,67 


28 


(-) 


Roemenie 


- 


- 


- 


- 


0,01 


23,51 


0,01 


0,12 


0,01 


27,76 


51,42 


29 


(27) 


Finland 


0,36 


3,08 


0,55 


1,39 


0,75 


2,57 


30,25 


1,97 


0,65 


8,27 


49,84 


30 


(-) 


Jordanie 


1,18 


- 


- 


15,20 


0,03 


- 


- 


0,67 


2,76 


29,10 


48,94 


Totaal 


alle landen 


417 


651 


450 


1.151 


644 


1.175 


1.125 


874 


1.258 


1.410 


9.154 



Bron: Jaarrapporten Wapenexportbeleid ( http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/exportcontrole-strategische- 
goederen/militaire-goederen/jaarrapporten-wapenexportbeleid ) 



De groei van de afgelopen jaren is vooral toe te schrijven aan de export van nieuwe 
marineschepen van scheepswerf Damen Schelde aan Indonesie en Marokko en de verkoop 
van een hele waaier afgestoten Defensiematerieel - tanks, F-16s, patrouillevliegtuigen en 
fregatten - aan vooral Chili, Portugal, Jordanie en Canada. Militaire elektronica (vooral 
radar en vuurleiding) wordt grotendeels bij Thales Nederland - met De Schelde de 
grootste werkgever voor de militaire markt - gebouwd. Grote orders kwamen de laatste 
vijf jaar vooral voor rekening van Venezuela, Turkije en Canada, als ook voor de 
elektronica op de oorlogsschepen van De Schelde voor Indonesie en Marokko. 



De VS is een grote klant vanwege de doorlopende export van onderdelen die in Amerika 
in grotere wapensystemen ingebouwd worden, veelal voor de F-16 en de Apache 
gevechtshelikopter. De eindbestemmingen van die wapensystemen worden zelden of 
nooit aan Nederland gemeld, hoewel duidelijk is dat het gros niet voor de Amerikaanse 
overheid is (zie verder hoofdstuk 2). 

Onder de dertig belangrijkste bestemmingen voor Nederlandse wapenexporten zijn nog 
enkele andere opvallende bestemmingen. Taiwan zit daarbij vanwege doorlopende nale- 
vering van onderdelen voor de in de jaren '80 geleverde duikboten en voor delen van ra- 
darapparatuur. Oman is via de koop van NH-90 multi-purpose helikopters een klant van 
Stork Fokker. Japan koopt steeds vaker bij Stork Fokker gebouwde delen van raket(lan- 
ceer)systemen. India en aartsrivaal Pakistan kopen veel radar en andere elektronische ap- 
paratuur die bij de marine in gebruik is. Andere opmerkelijke klanten, die net buiten de 
dertig belangrijkste bestemmingen vallen, zijn Thailand (31 e ) en Saoedi-Arabie (32 e ). 

Tabel 1.3: 's Werelds grootste wapenexporterende landen 

(SIPRI Trend Indicator Value) 





2000-2009 


2005-2009 


2009 


1 


VS 


64.886 


VS 


34.536 


VS 


6.795 


2 


Rusland 


54.447 


Rusland 


27.216 


Rusland 


4.469 


3 


Duitsland 


18.439 


Duitsland 


12.359 


Duitsland 


2.473 


4 


Frankrijk 


16.350 


Frankrijk 


9.234 


Frankrijk 


1.851 


5 


VK 


10.214 


VK 


4.762 


VK 


1.024 


6 


Nederland 


5.563 


Nederland 


4.288 


Spanje 


925 


7 


China 


4.928 


Italie 


2.986 


China 


870 


8 


Italie 


4.318 


Spanje 


2.958 


Israel 


760 


9 


Zweden 


4.271 


China 


2.731 


Nederland 


608 


10 


Israel 


4.104 


Zweden 


2.130 


Italie 


588 


11 


Oekra'ine 


3.945 


Oekraine 


2.120 


Zweden 


353 


12 


Spanje 


3.343 


Israel 


2.007 


Zwitserland 


270 


13 


Zwitserland 


2.584 


Zwitserland 


1.634 


Belgie 


217 


14 


Canada 


2.154 


Canada 


1.222 


Oekraine 


214 


15 


Zuid-Korea 


918 


Belgie 


684 


Canada 


177 



Klein land, grote exporteur 

Kijken we naar Nederland in internationaal perspectief blijft de vooraanstaande positie 
opzien baren. In een markt die sinds 2002 flink groeide, heeft Nederland volgens het in 
Stockholm gevestigde onderzoeksinstituut SIPRI die positie weten te handhaven. Over 
een periode van vijf of tien jaar gezien blijft Nederland een zesde plek innemen, weliswaar 
op ruime afstand van de top vijf en vooral de VS en Rusland, maar boven een aantal veel 
grotere landen. Voor een klein land als Nederland is dat opmerkelijk. SIPRI hanteert voor 
deze internationale vergelijking de door haar ontwikkelde Trend Indicator Value, die niet 
van orderbedragen uitgaat maar van de relatieve waarde van geleverde wapensystemen 



en bepaalde onderdelen daarvan. 5 

Gekeken naar alleen het voorgaande jaar is de zevende positie van 2008 verruild voor een 
negende plaats. Die daling lijkt in tegenspraak met de eerder gesignaleerde opgaande lijn 
van Nederlandse wapenexporten, maar valt te verklaren uit enerzijds het feit dat SIPRI's 
methodiek uitgaat van daadwerkelijke exporten ("transfers"), waar de Nederlandse 
overheidscijfers de waarde van afgegeven vergunningen weerspiegelt. In het geval van 
Marokko bijvoorbeeld zal het nog twee tot drie jaar duren voor de fregatten daadwerkelijk 
afgeleverd zijn en dus pas dan in de SIPRI cijfers opgenomen worden. Een andere factor 
van belang kan zijn dat Nederland in de rangorde daalt doordat andere 
wapenexporterende landen (in dit geval Spanje, China en Israel) een sterkere groei 
doormaken dan Nederland. 



zie http://www.sipri.org/databases/armstransfers/background/explanations2_default 



2. Wapenexporten per land 



Beleid 

Het Nederlandse wapenexportbeleid is geent op Europese richtlijnen die sinds eind 2008 
als Gemeenschappelijk Standpunt van de Europese Raad een juridisch bindend karakter 
hebben. 6 Kern daarvan zijn acht criteria, die uitgebreid worden toegelicht in een 
zogenaamde User's Guide 7 , die de EU lidstaten verplichten om bij vergunningsaanvragen 
de volgende aspecten in ogenschouw te nemen: 



1. naleving van internationale verplichtingen, met name uitgevaardigde sancties en verdragen in- 
zake non-proliferatie. 

2. eerbiediging van de rechten van de mens in het land van eindbestemming. 

3. de interne situatie van het land van eindbestemming ten gevolge van spanningen of gewapende 
conflicten. 

4. handhaving van vrede, veiligheid en stabiliteit in de regio. 

5. de nationale veiligheid van de lidstaten, van de gebieden waarvan een van de lidstaten de bui- 
tenlandse betrekkingen behartigt, alsmede van bevriende landen of bondgenoten. 

6. het gedrag van het land van eindbestemming ten opzichte van de internationale gemeenschap, 
met name de houding ten aanzien van terrorisme, de aard van zijn bondgenootschappen en de 
eerbiediging van het internationale recht. 

7. het gevaar dat de goederen een andere dan de opgegeven eindbestemming krijgen, hetzij in het 
aanschaffende land zelf ofwel via ongewenste heruitvoer. 

8. de verenigbaarheid van wapenexporten met de wenselijkheid dat staten met een zo gering mo- 
gelijk beslag op mensen en middelen in nun legitieme veiligheids- en defensiebehoeften voorzien. 



Deze criteria mogen dan een restrictief beleid uitstralen, in de praktijk blijken keer op keer 
andere aspecten zwaarder te wegen. Een van de grootste dooddoeners in die discussie is 
het aanroepen van 'legitieme veiligheidsdoeleinden', vaak verwijzend naar artikel 51 van 
het VN-handvest. Dat artikel heeft het overigens over "het inherente recht tot individuele 
of collectieve zelfverdediging in geval van een gewapende aanval", waarmee het dus 
zeker niet als standaard legitimatie voor wapenexporten gebruikt mag worden. Bovendien 
benadrukt artikel 26 van datzelfde VN-handvest de noodzaak om "de totstandkoming en 
de handhaving van de internationale vrede en veiligheid te bevorderen op een wijze waarbij 
een zo gering mogelijk deel van wat de wereld aan mensen en middelen te bieden heeft wordt 
uitgetrokken voor bewapening" (curs. FS). 

Andere veelgenoemde redenen om omstreden exporten toch toe te staan zijn nationale 
industriele en werkgelegenheidsbelangen. Tenslotte geldt steun aan partners in het kader 
van de strijd tegen het terrorisme als legitimatie, ook wanneer de ontvangers te boek staan 
als mensenrechtenschendende dictaturen. 



Council Common Position 2008/944/CFSP of 8 December 2008 defining rules governing control of 

exports of military technology and equipment 

http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=OT:L:2008:335:0099:0103:EN:PDF 

7 http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/09/st09/st09241.en09.pdf (versie 29 april2009) 

9 



Vaak is ook sprake van een 'enge' interpretatie van de exportcriteria. Enerzijds erkennen 
Nederland en andere EU lidstaten het uiterst repressieve karakter van dictaturen als in 
Saoedi-Arabie en Egypte, anderzijds worden wapenexporten gewoon toegestaan zolang 
de goederen in kwestie niet rechtstreeks voor mensenrechtenschendingen gebruikt lijken 
te kunnen worden. In een dit jaar verschenen evaluatie van het wapenexportbeleid is de 
Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) bijzonder kritisch op 
deze tunnelvisie: "Positieve scores zijn, zonder nadere argumentatie, toegekend met 
betrekking tot landen met een apert slechte track record op het gebied van de 
mensenrechten. Zeker bij de verkoop van overtollig materieel, waarbij de Nederlandse 
staat de verkoper is, is het de vraag of er van de export van militaire goederen geen 
verkeerd signaal uitgaat." 8 Vergelijkbare kritiek heeft de IOB bij leveranties aan landen 
met interne of regionale spanningen (criteria 3 en 4), waarbij "uitsluitend [wordt] 
nagegaan of de te exporteren goederen de spanningen zouden kunnen vergroten". 9 

Er dreigt bovendien ernstige erosie van de waarde van de vier laatste criteria die sinds 
kort bestempeld worden als 'niet-verbodscriteria'. De overheid geeft zelf inmiddels toe dat 
dit zeker voor criterium 7 (kans op omleiding naar een andere bestemming) niet het geval 
is, maar ook voor de andere criteria is deze kwalificatie ongepast. Het suggereert immers 
dat ze van ondergeschikt belang zijn. 

In het geval van criterium 8 ('het ontwikkelingscriterium') blijkt inderdaad dat een 
negatieve score geen reden voor het afwijzen van een vergunning is. Het rapport van de 
IOB haalt het geval aan van de korvettenorder voor Indonesie, waarbij in 2006 de score op 
het ontwikkelingscriterium negatief was vanwege corruptie en een gebrek aan 
transparantie, hetgeen echter overstemd werd door positieve scores op andere criteria. 10 
De IOB concludeert ten aanzien van criterium 8 dat er weliswaar richtlijnen zijn om tot een 
oordeel te komen, "maar de formulering is zodanig dat er verschillende interpretaties aan 
kunnen worden gegeven". 11 

Opvallende bestemmingen 

In de praktijk zijn de Europese criteria niet zo hard als ze lijken. Vrijwel alle lidstaten, 
Nederland inclusief, blijken te leveren aan notoire mensenrechtenschenders, aan landen 
op de rand van oorlog of aan ontwikkelingslanden. Een zo incoherent beleid ondermijnt 
de geloofwaardigheid van de Europese wapenexportcriteria. Dit hoofdstuk laat, aan de 
hand van in 2009 verstrekte uitvoervergunningen, hoe Nederland flexibel omgaat met de 
invulling van het wapenexportbeleid. De volgorde is alfabetisch. 



Ministerie van Buitenlandse Zaken, 'Beleidsdoorlichting van het Nederlandse exportcontrole- en 
wapenexportbeleid', IOB Evaluaties nr. 325, oktober 2009, p. 109. NB: de evaluatie werd pas in april 
2010 openbaar gemaakt. 
IOB Evaluaties nr. 325, p.110 

IOB Evaluaties nr. 325, p. 103. Waarbij overigens met betrekking tot de interne situatie, met name wat 
betreft Atjeh en Papoea (criterium 3), ten onrechte een positieve score werd gegeven, omdat de 
korvetten niet tegen landdoelen ingezet zouden kunnen worden. 
IOB Evaluaties nr. 325, p.110 

10 



Colombia 

In 2009 is voor het eerst sinds 1998 wapenexport naar Colombia toegestaan. Naast een 
vergunning met een waarde van 940 duizend euro voor "radarsystemen/transmitters voor 
de marine" 12 , valt vooral de vergunning voor "delen warmtebeeldapparatuur t.b.v. 
antitankwapens" via Israel ter waarde van 82 duizend euro op. 13 Mogelijk vindt de export 
daarvan plaats in het kader van Israelische leveranties van Spike antitankwapens aan 
Colombia. 14 Nederlandse bedrijven (met name Thales Nederland 15 ) zijn betrokken bij de 
productie door de Israelische wapenfabrikant Rafael sinds Nederland zelf in 2001 deze 
wapens kocht. 16 Gezien de langlopende binnenlandse oorlog tegen een aantal gewapende 
groeperingen valt het gebruik van deze apparatuur in die conflicten geenszins uit te 
sluiten. Ook is de vergunning opmerkelijk omdat in 2005 een vergunning voor 
nachtzichtapparatuur voor het ministerie van Defensie van Colombia wel werd afgewezen 
op basis van zowel de interne situatie als de mensenrechten. 17 Niets wijst erop dat de 
situatie ingrijpend verbeterd is. Mogelijk meende Nederland in dit geval de goede 
samenwerking met Rafael niet te moeten beschadigen, ondanks duidelijke toezeggingen in 
het verleden om iedere vergunning voortvloeiend uit deze samenwerking kritisch te 
beoordelen. 18 In antwoord op Kamervragen over de vergunning stelt Den Haag: 
"Dergelijke exporrvergunningen worden verstrekt op basis van een toetsing aan de acht 
criteria van het Gemeenschappelijk Standpunt van de EU, waaronder criterium 3, die 
toeziet op de interne stabiliteit. Met betrekking tot dit criterium werd overwogen dat er 
nog steeds geen akkoord is tussen de Colombiaanse autoriteiten enerzijds en de FARC 
en/of de ELN anderzijds. Desalniettemin hebben de Colombiaanse autoriteiten het recht 
zich tegen deze groepen te verdedigen, zodat de strijd tegen hen effectiever kan verlopen 
en de illegale drugshandel bestreden kan worden. Dit was een belangrijke overweging 
voor het positieve oordeel ten aanzien van criterium 3." 19 Met zo'n redenering wordt het 
moeilijk vast te stellen wanneer geen wapens geleverd zouden mogen worden aan 
krijgsmachten die in een intern gewapend conflict verwikkeld zijn. 

Egypte 

Egypte is een regelmatige klant, de laatste vijf jaar goed voor 60 miljoen euro aan wapens. 
Voor het gros zijn dit door Defensie afgestoten YPR pantservoertuigen met bijbehorende 
antitankwapens, als ook nieuwbouw vuurleidingsapparatuur voor marineschepen. In 

12 Vergunning 28433204 van 22 april 2009 

13 Vergunning 28301936 van 19 februari 2009 

14 UN Register of Conventional Arms 
http://unhq-appspub-01.un.org/UNODA/UN_REGISTER.nsf; 
http://en.wikipedia.Org/wiki/Spike_%28missile%29#Operators en 
http://www.fuerzasmilitares.org/armamento/armas_eiercito.html 
http://www.army-guide.com/eng/productl245.html 

zie Mark Akkerman, 'Wapenhandel en militaire samenwerking met Israel', Campagne tegen 
Wapenhandel, oktober 2007, p. 24/25 
Zie jaarrapport 2005 op 

http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/exportcontrole-strategische-goederen 
Mark Akkerman, 'Wapenhandel en militaire samenwerking met Israel', Campagne tegen 
Wapenhandel, oktober 2007, p. 24/25 

' Wapenexportbeleid, lijst van vragen en antwoorden', Vastgesteld 25 januari 2010, Tweede Kamer, 
22 054 nr. 157 

11 



2009 was de omvang relatief beperkt met 1,27 miljoen euro, vooral voor onderdelen van 
YPR en M-113 pantservoertuigen. 20 

Het eerdergenoemde IOB rapport noemt Egypte "het meest uitgesproken voorbeeld" van 
een land waar het wapenexportbeleid op gespannen voet staat "met de ambities van het 
mensenrechtenbeleid". 21 Sinds de moord op president Sadat in 1981 geldt de 
noodtoestand. Bij de laatste verlenging daarvan, in mei 2010, riepen ongeveer 
tweehonderd betogers buiten het parlementsgebouw: "Weg met de noodtoestand, weg 
met het militaire regime". 22 Sinds 1981 wordt Egypte geregeerd door Hosni Mubarak (82), 
die kandidaat lijkt voor een zesde termijn; als alternatief staat zijn zoon klaar om de macht 
over te nemen. 23 Van een eerlijke stembusgang zal vermoedelijk geen sprake zijn in het 
land dat er alles aan doet om de politieke oppositie en de vrije pers monddood te maken. 

India 

Hoewel wapenleveranties aan India na de kernproeven van 1998 een heikel punt waren, is 
in de loop der jaren de deur steeds verder open komen te staan. Orders voor 
radarapparatuur voor de marine bepalen het gros van de exporten, maar steeds meer zijn 
de afgelopen jaren ook andere militaire goederen verkocht, van nachtzichtapparatuur tot 
recent ook een groot aantal vergunningen voor optische componenten voor "laser range 
finders", waarvan militaire versies gebruikt worden voor ondermeer het bepalen van de 
precieze af stand tot een doelobject, bij voorbeeld voor sluipschutters en artilleriegeschut. 
Het is onduidelijk hoe deze vergunningen te rijmen zijn met mogelijk gebruik van 
dergelijke apparatuur in conflict met de Maoistische rebellen (Naxalieten). De 
omvangrijkste vergunningen van 2009 waren voor radarapparatuur voor diverse 
oorlogsschepen: fregatten, torpedojagers en een vliegdekschip. 24 

India is zowel opkomende economische en militaire grootmacht als land van massale 
armoede en sociaal-economische achterstanden. De Human Development Index van de 
VN ontwikkelingsorganisatie UNDP zet India op een 134 e plaats van in totaal 182 landen. 25 
Een onvoorstelbaar aantal van 400 miljoen mensen - 37 procent van de bevolking - is 
officieel erkend als zijnde arm door India's Planning Commission. 26 Als het gaat om 
uitgaven voor publieke gezondheidszorg per hoofd van de bevolking staat India op een 
171 e plek uit 175 landen. 27 Ieder jaar sterven er 400 duizend baby's binnen 24 uur na 
geboorte. 28 



20 
21 



23 



26 

27 



Vergunning 28522649 van 18 december 2009 

IOB Evaluaties nr. 325, p. 109 

'Noodtoestand blijft in Egypte', ANP, 11 mei 2010 

"Mubarak (82) gaat voor zesde termijn in Egypte' ', De Pers, 21 oktober 2010 

http://www.depers.nl/buiTenland/518482/Mubarak-gaat-voor-zesde-termijn.html) 

'Wapenexportbeleid, lijst van vragen en antwoorden', Vastgesteld 25 januari 2010, Tweede Kamer, 

22 054 nr. 157 

United Nations Development Programme, 'Human Development Report 2009 - HDI rankings' 

http://hdr.undp.org/en/statistics 

Time Magazine, 3 mei 2010, p. 7 

'Saving Children's Lives In India - Every One', Save the Children, Briefing Paper 

'Babysterfte in India enorm hoog', De Volkskrant, 6 oktober 2009 

12 



Jemen 

De afgelopen jaren staat Jemen veel negatief in het nieuws. Was het eerder vooral 
vanwege ontvoeringen van buitenlanders, tegenwoordig gaat het met name om al dan niet 
aan Al Qaeda verbonden terreurgroepen en de strijd daartegen door zowel Amerikaanse 
als Jemenitische strijdkrachten, inclusief gebruik van clusterbommen. 29 Minder belicht is 
de hevige strijd die het Jemenitische leger sinds 2004 met tussenpozen voert tegen Houthi 
rebellen, een bevolkingsgroep in de noordwestelijke provincie Sa'ada. Deze shiitische 
groep zegt te vechten tegen de achterstelling door de centrale, door soennieten 
gedomineerde overheid; de regering wijst met de beschuldigende vinger naar Iran als 
financier van de onrust. In augustus 2009 verhevigde het conflict met de start van de 
Jemenitische "Operatie Verschroeide Aarde". 30 Begin nov ember mengden Saoedische 
troepen, door de Houthi's beschuldigd van steun aan de regering van Jemen, zich in de 
strijd aan de grens en werden ook luchtaanvallen uitgevoerd. 31 

Na eerder in 2008 al op bescheiden schaal exportvergunningen voor Jemen te hebben 
verleend, was die in 2009 met een waarde van ruim twee miljoen euro de hoogste van de 
afgelopen tien jaar. Voor dat bedrag zijn nieuwe motoren en andere delen van militaire 
voertuigen naar de landmacht van Jemen verscheept. 32 In antwoord op Kamervragen over 
het waarom van de exporten schreef de regering: "Met betrekking tot Operatie 
Verschroeide Aarde maakt de Nederlandse regering zich grote zorgen, met name over 
humanitaire toegang tot de getroffen gebieden, de vele slachtoffers (volgens bevestigde 
berichten zijn er veel slachtoffers gevallen in de recent opgelaaide strijd tussen de 
Jemenitische regering en de Houthi rebellen [...] en zijn inmiddels meer dan 170 000 
mensen op de vlucht geslagen) en de hoge kosten die de oorlog tot nu toe met zich heeft 
meegebracht. De Nederlandse regering is, samen de EU, van mening dat de oplossing niet 
militair kan zijn. Uiteindelijk is een politieke oplossing noodzakelijk. Deze boodschap is 
ook overgebracht tijdens het bezoek op 2 december jl. aan Nederland van de Jemenitische 
Onderminister van Buitenlandse Zaken Al-Dhabbi." 33 In strijd met de Europese criteria 
worden dus militaire goederen geleverd aan een land met een intern gewapend conflict, 
maar dat is blijkbaar geen probleem als de boodschap maar wordt overgebracht dat 
eigenlijk een politieke oplossing noodzakelijk is. 



zie bijvoorbeeld Eric Schmitt en Scott Shane, 'Aid to Counter Al Qaeda in Yemen Divides U.S. 

Officials', New York Times, 15 September 2010; Lauren Gelfand, 'Amnesty says US used cluster 

bombs in Yemen', Jane's Defence Weekly, 16 juni 2010; 'Yemen: Images of missile and cluster 

munitions point to US role in fatal attack', Amnesty International, 7 juni 2010; Dominic Moran, 

'Wrong Focus in Yemen', ISN Security Watch, 10 februari 2010 

Zie analyse met veel verwijzingen naar andere bronnen op 

http://en.wikipedia.org/wiki/Operation_Scorched_Earth 

Jeffrey Fleishman, 'Saudis say fighting with Yemen insurgents has ceased', LA Times, 28 januari 

2010 

Vergunning 28315791 van 23 januari 2009 en vergunning 28404077 van 12 februari 2009 

' Wapenexportbeleid, lijst van vragen en antwoorden', Vastgesteld 25 januari 2010, Tweede Kamer, 

22 054 nr. 157 

13 



Jordanie 

Een van de grote afnemers van tweedehands Defensiematerieel is Jordanie, dat afgelopen 
jaren overtollige F-16s en een massale voorraad legervoertuigen kocht. In 2009 zijn 6 F-16 
gevechtsvliegtuigen en bijbehorende apparatuur voor elektronische oorlogsvoering met 
een totale waarde van ruim 29 miljoen euro aan Amman geleverd. 34 In juni van dit jaar 
werd aan het parlement de verkoop van 121 M-109 kanonnen, 441 YPR pantservoertuigen, 
69 M-577 pantserrupsvoertuigen, 467 militaire trucks plus nog wat munitie en andere 
zaken gemeld. 35 

Jordanie heeft zich het afgelopen decennium ontpopt als een van de belangrijkste partners 
van het Westen in het kader van de strijd tegen het terrorisme. Mede om die reden is het 
een acceptabele bestemming geworden, hoewel het op het gebied van de mensenrechten 
een meer dan beroerde reputatie hoog houdt: martelingen, straffeloosheid, en geen bur- 
gerlijke vrijheden. 36 Op wel erg botte wijze verklaart Den Haag dat het een los staat van 
het ander: "hierbij dient altijd een direct verband te bestaan tussen de te leveren goederen 
en de mensenrechtensituatie in het desbetreffende land." 37 Oftewel: wapens leveren aan 
een dictatuur die martelt en basale burgerrechten schendt mag zolang die wapens daar 
maar niet voor gebruikt worden. 

Wat betreft de verkoop van tweedehands F-16s onthulde het eerder genoemde evaluatie- 
rapport van de IOB dat in 2004 grote tweedehands wapensystemen zoals de F-16 nog ta- 
boe waren om aan Jordanie aangeboden te worden. 38 Dat taboe was een kort leven bescho- 
ren; in 2007 werd bekend dat het land zes F-16s van Nederland kocht. 39 

Marokko 

De omvangrijkste vergunning van 2009 was voor de uitvoer van drie fregatten naar 
Marokko: 555 miljoen euro. Daarom ver dient deze order extra aandacht. Samen met de 
verkoop van korvetten aan Indonesie van enkele jaren geleden zijn het de grootste 
wapenorders van het afgelopen decennium en van groot belang voor het voortbestaan van 
scheepswerf De Schelde, en in mindere mate voor Thales Nederland, dat een groot deel 
van de wapen elektronica voor de schepen levert. 

Bij de toekenning van de exporrvergunning is door de regering nadrukkelijk naar het 
ontwikkelingscriterium gekeken, zo antwoordde ze recent op Kamervragen: "Marokko is 
[. . . ] een Lower Middle Income Country, maar is geen OS-partnerland. In het geval van de 
toetsing van criterium 8 voor de vergunningaanvraag betreffende de korvetten, is mede 



35 



J '-> 



Vergunningen 28442408 van 17 juli 2009 en 28504853 van 12 oktober 2009 

Frank Slijper, 'Kassa voor Defensie met megaverkoop aan Jordanie', 18 juni 2010 

http://www.stopwapenhandel.org/publicaties/2010/jordaniel.html; 'Kamerbrief verkoop van land 

machtmaterieel aan Jordanie', Ministerie van Defensie, 16 juni 2010 

http://www.defensie.nl/actueel/kamerstukken/kamerbrieven/2010/02/46164068/Kamerbrief_ver 

koop_van_landmachtmaterieel_aan_Jordanie 

zie bijvoorbeeld Human Rights Watch: http://www.hrw.org/en/node/87725 

'De verkoop van landmachtmaterieel aan Jordanie', Ministerie van Defensie, 26 augustus 2010 

http://www.defensie.nl/actueel/kamerstukken/kamerbrieven/2010/03/46171571/ 

Kamervragen_over_de_verkoop_van_landmachtmaterieel_aan_Jordanie 

Ministerie van Buitenlandse Zaken, 'Beleidsdoorlichting van het Nederlandse exportcontrole- en 

wapenexportbeleid', IOB Evaluaties nr. 325, oktober 2009, p. 106 

'Verkoop F16 MLU vliegtuigen aan Jordanie', Ministerie van Defensie, 15 mei 2007 

14 



wegens het grote bedrag dat met de aanvraag gemoeid was, zeer nauwkeurig getoetst. (... 
..) Het gaat hierbij om het omschrijven van socio-economische uitgaven en defensie 
uitgaven en hoe deze zich tot elkaar verhouden." 40 De budgetten en beleiddoelen voor 
onderwijs en gezondheidszorg van de Marokkaanse overheid werden onderzocht, waarna 
Den Haag concludeert "(...)dat het de Marokkaanse overheid serieus is om deze doelstellingen te 
halen." 41 

Zou Den Haag echter gekeken hebben naar de positie van Marokko op de Human 
Development Index, dan ontstaat een ander beeld. Hier staat Marokko op een 130e positie 
op een totaal van 182 onderzochte landen. Net boven India (134e), Jemen (140e) en 
Pakistan (141e), en ver onder landen in de regio, zoals Algerije (104e), Tunesie (98e) en 
Libie (55e). Toch bespeurde de regering genoeg positieve tendensen om op dit punt groen 
licht te geven. 

Echt goochelen met de cijfers doet de regering bij de beoordeling van de Marokkaanse 
defensie-uitgaven: "Daarnaast kan erop worden gewezen dat Marokko de afgelopen jaren een vrij 
consistent patroon van defensie-uitgaven had, varierend van 3,7% in 2003 tot 3,4% in 2008. 
Kanttekening hierbij was dat aankopen van militair materieel gefinancierd worden buiten het 
Marokkaanse defensiebudget om. De aankoop van de fregatten komt derhalve bovenop het huidige 
defensiebudget, maar wordt over 12 jaar verspreid." 

Grote militaire aankopen worden door Marokko dus buiten de defensiebegroting 
gehouden, en Nederland neemt die constructie gewoon over. Dat is wel een erg 
gemakkelijke manier om defensie- en sociale uitgaven met elkaar in verhouding te laten 
zijn. Marokko houdt niet alleen de Nederlandse fregatten buiten de defensiebegroting. Het 
heeft de afgelopen vier jaar voor 4,7 miljard dollar aan militaire contracten afgesloten, 
waaronder voor 2,5 miljard met de VS, vooral voor F-16 gevechtsvliegtuigen. 42 Dat is voor 
een Lower Middle Income Country al met al een forse boodschappenlijst. 

Bij dit alles speelt een niet uit te vlakken rol dat Nederland zelf militaire belangen heeft bij 
Marokko's vloot. Marokko is voor Nederland en andere westerse landen een belangrijke 
partner in de bewaking van de EU-buitengrenzen. Marokko werkt ook nauw samen met de 
NAVO bij militaire operaties op het gebied van drugs- en mensensmokkel, terrorisme en 
criminaliteit. Een Marokkaanse militaire capaciteit op NAVO-niveau, al heeft Marokko dan 
geen nationaal inkomen op NAVO-niveau, is daarmee ook een Nederlands belang. 
Om na te gaan hoe legitiem dit allemaal is, en of dit een aankoop van 3 hypermoderne 
fregatten van 555 miljoen euro rechrvaardigt, zou het interessant zijn om te weten hoeveel 
terroristen en piraten Marokko samen met de NAVO nu werkelijk op de Middellandse Zee 
heeft onderschept. En of de inzet van volledig opgetuigde oorlogsschepen voor het 
beteugelen van migratiestromen inderdaad het meest aangewezen middel is. Dat Marokko 
niet zachtzinnig met vluchtelingen omgaat bleek in mei 2008, toen Marokkaans 
marinepersoneel naar verluidt een rubberboot vol vluchtelingen lek stak, waarbij tenminste 
29 opvarenden verdronken, onder wie vier kinderen. 43 



4: 



43 



Antwoorden op Kamervragen jaarrapport wapenexport 2009, 10 aug. 2010 

Antwoorden op Kamervragen jaarrapport wapenexport 2009, 10 aug. 2010 

Richard F. Grimmett, 'Conventional Arms Transfers to Developing Nations, 2002-2009', Congres 

sional research service (CRS), 10 September 2010 

Graham Keeley , 'Navy accused of deadly attack on migrant boat', The Guardian, 8 mei 2008 

15 



Een ander belangrijk punt van zorg zijn de in regionaal opzicht enorm gestegen 
wapenaankopen; naast Marokko hebben ook buurland Algerije en Libie grote 
wapenprogramma's lopen c.q. op stapel staan. Vanouds koele relaties tussen Marokko en 
Algerije, alsook de kans op een vreedzame oplossing van het conflict om de Westelijke 
Sahara zullen eerder verslechteren dan verbeteren door deze regionale wapenwedloop. 44 

Nigeria 

In april 2009 werd een vergunning afgegeven voor "patrouilleschepen, voorzien van 
bepantsering" met bestemming Nigeria, ter waarde van 4,8 miljoen euro. 45 De vergunning 
is opmerkelijk omdat Nederland, met uitzondering van Zuid-Afrika, hoogst zelden 
vergunningen verleent voor Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara. Meer 
opmerkelijk nog is de vergunning in het licht van het olieconflict in de Niger delta. 
In antwoord op Kamervragen schreef de regering begin dit jaar: "Deze vergunning betrof 
de uitvoer naar Nigeria van tussen de tien en twintig licht bepantserde 
patrouillevaartuigen zonder bewapening. Het exacte aantal wordt hier niet vermeld, 
omdat de vergunningwaarde reeds verstrekt is en de combinatie van aantal en waarde 
inzage geeft in de betaalde stuksprijs, hetgeen een commercieel vertrouwelijk gegeven is. 
De vaartuigen zijn aangeschaft voor kustbeveiliging, de strijd tegen piraterij en 
ambulancediensten. Piraterij is een veel voorkomend probleem in de kustgebieden van 
Nigeria en kan met deze vaartuigen, die manschappen van het Nigeriaanse leger in staat 
stellen zich snel te verplaatsen, beter worden tegengegaan. Ook het beveiligen van 
olieplatforms, waaronder die van Shell, wordt hiermee gediend. De onbewapende 
vaartuigen zijn met een lengte van zo'n 11 meter te klein voor het verplaatsen van grote 
hoeveelheden troepen. Het is onwaarschijnlijk dat zij zullen bijdragen aan 
mensenrechtenschendingen." 46 

Hoewel de regering antwoordt dat het om onbewapende vaartuigen gaat, laat dat onverlet 
dat die bewapening simpel ter plekke kan worden toegevoegd. Het is ook moeilijk 
voorstelbaar dat het Nigeriaanse leger onbewapend de strijd met rebellen en piraten zou 
aangaan. Ook opmerkelijk is dat een direct verband gelegd wordt met de belangen van 
Shell. Amnesty International schrijft over de rol van olie: "Al een halve eeuw wordt er 
door multinationals olie gewonnen in de Niger delta in Nigeria. Het land heeft er 
miljarden mee verdiend, maar de over grote meerderheid van de bevolking in Nigeria leeft 
in armoede. Olie mag dan een kleine groep welvaart hebben opgeleverd, voor de 
meerderheid heeft het armoede, conflict, schending van mensenrechten en wanhoop 
gebracht." 47 In het jaarboek 2009 schrijft de mensenrechtenorganisatie: "De situatie in de 
Niger delta verslechterde verder, met botsingen tussen gewapende groeperingen en de 
veiligheidstroepen, geweld tussen gemeenschappen en gewelddadige misdaad, inclusief 
gijzelnemingen. De wijdverbreide vervuiling die werd veroorzaakt door de olie-industrie 
ondermijnde de mensenrechten, onder meer het recht op een acceptabele levensstandaard 



44 Zie ook' Arms transfers to North Africa', SIPRI Yearbook 2010, p.296-7 

45 Vergunning 28443544 van 21 april 2009 

46 ' Wapenexportbeleid, lijst van vragen en antwoorden', Vastgesteld 25 januari 2010, Tweede Kamer, 
22 054 nr. 157 

47 http://www.amnesty.nl/landen_dossier/5048 

16 



en het recht op gezondheid." 48 "Het Nigeriaanse leger is ook vaak betrokken bij 
buitengerechtelijke executies en andere mensenrechtenschendingen, vooral in de Niger 
delta [...]. Het gebruik van excessief geweld door het leger, wanneer het optreedt bij 
conflicten, vindt veelvuldig plaats, vaak met de dood van omstanders tot gevolg". 49 Meer 
recent nog waarschuwde Amnesty International voor het toenemend aantal gevallen van 
marteling en verdwijningen, vooral in de Nigerdelta. 50 

Een daarmee verband houdend punt zijn de fors gestegen defensie-uitgaven in Nigeria, 
die - gecorrigeerd voor inflatie - sinds 2000 verdubbeld zijn/' 1 Onderzoekers van SIPRI 
leggen een directe relatie tussen die stijging en militaire operaties in de Niger delta. 52 

Pakistan 

Op vele fronten verkeert Pakistan in zwaar weer. De regering heeft een zeer zwakke 
positie, niet in de laatste plaats vanwege jaren slepende corruptieprocessen tegen de zitten 
premier Asif Ali Zardari, echtgenoot van de in 2007 vermoorde Benazir Bhutto. In militair- 
politiek opzicht werkt het nauw samen met de VS in de oorlog tegen het terrorisme, 
inclusief vrijwel dagelijkse raketaanvallen op eigen bodem door Amerikaanse onbemande 
vliegtuigen. Dit doet dat anti- Amerikaanse bij de bevolking sentimenten toenemen en de 
positie van de regering danig verzwakken. Als gevolg van het aanhoudende geweld van 
de Pakistaanse Taliban en het Pakistaanse leger telde het land in 2009 drie miljoen 
ontheemden/ n3 Tenslotte heeft natuur geweld Pakistan ongekend hard getr often, met een 
zware aardbeving in 2005 en vernietigende overstromingen die grote delen van het land 
onder water zetten in 2010. Al met al is een situatie ontstaan waarbij veel analisten de kans 
op een staatsgreep en dus opnieuw een periode van militaire dictatuur reeel achten. 54 Op 
de Global Peace Index, een initiatief van het Institute for Economics and Peace 55 scoort 
Pakistan een treurigmakende 145 e plaats - alleen Soedan, Afghanistan, Somalie en Irak 
werden in 2010 als minder vreedzame samenlevingen beoordeeld. 

Nederland heeft sinds 2006 enkele grotere orders uit Pakistan toegestaan, in totaal goed 
voor bijna 20 miljoen euro. Daarvan betroffen de vergunningen van 2009, ter waarde van 
bijna 9 miljoen euro, "Data Management systemen bestemd voor inbouw in marinesche- 
pen en patrouillevliegtuigen van de Pakistaanse marine". 56 Ten aanzien van de beoorde- 
ling van vergunningsaanvragen merkt de IOB op dat "hoewel Pakistan negatief scoort op 



http://www.amnesty.nl/landen_dossier/5048 

'Nigeria: "Pragmatic policing" through extra-judicial executions and torture', Amnesty International, 

16 May 2008, Al Index: AFR 44/006/2008 

'Document - Nigeria: Killing at will: Cases', persbericht Amnesty International, 9 December 

2009; 'Nigeria: Police 'disappear' four in Port Harcourt', persbericht Amnesty International, 

16 April 2009 

SIPRI Yearbook 2010, p.180 

idem p. 181 

'Pakistan: U.N. Report Finds High Levels of Displacement', Reuters, 17 mei 2010 

Zie bijvoorbeeld: Karen De Young en Karin Brulliard, 'Worries grow about Pakistan stability', 

Washington Post, 1 Oktober 2010 

zie www.economicsandpeace.org 

' Wapenexportbeleid, lijst van vragen en antwoorden', Vastgesteld 25 januari 2010, Tweede Kamer, 

22 054 nr. 157 

17 



het criterium van de internationale verdragen (criterium 6) was dit op zichzelf nooit een 
reden tot een negatief advies". 57 Op andere criteria (onder andere mensenrechten) is in het 
recente verleden wel negatief geoordeeld, maar niet altijd met een negatief advies voor de 
vergunningverlening. De Pakistaanse strijdkrachten worden veelvuldig in verband ge- 
bracht met grove mensenrechtenschendingen, waaronder executies. 58 

Saoedi-Arabie 

Tussen 2007 en 2009 zijn voor ruim 15 miljoen euro wapenexportvergunningen met 
bestemming Saoedi-Arabie verstrekt, waarvan bijna 6 miljoen in 2009, voor een belangrijk 
deel draagbare radarsystemen en communicatieapparatuur voor de landmacht. Waar deze 
vergunningen aanvankelijk vooral werden verantwoord op basis van de dan nog niet 
aanwezige spanningen langs de grens met Jemen (zie ook hierboven onder Jemen), 59 komt 
de regering naar aanleiding van nieuwe vragen een half jaar later met een uitgebreidere 
toelichting waarin ze stelt dat de mensenrechtensituatie in Saoedi-Arabie "nog vele 
(ernstige) tekortkomingen [kent], al is er sprake van een voorzichtige positieve 
ontwikkeling. [...] De exportvergunning voor [...] draagbare rondzoekradars met een kort 
bereik [is] t.b.v. de Saoedi-Arabische National Guard. Deze radars worden ingezet bij 
bewaking van olievelden, elektriciteitscentrales en andere mogelijke doelwitten voor 
terroristische aanslagen. Ook kunnen ze gebruikt worden bij drugsbestrijding en tegen 
illegale grensoverschrijdingen. Zoals ieder land, heeft Saoedi-Arabie het legitieme recht 
om zich te beschermen tegen (infiltratie van) terroristen." 60 

Het evaluatierapport van de IOB merkt ten aanzien van de beoordeling van 
vergunningsaanvragen voor wapenexporten naar Saoedi-Arabie op dat de 
mensenrechtensituatie "altijd positief" scoort, "veelvuldig zonder nadere toelichting. 
Wanneer er wel een toelichting werd gegeven, werd gewezen op het feit dat de goederen 
niet kunnen worden ingezet bij schendingen en soms ook op positieve ontwikkelingen in 
de mensenrechtensituatie". 61 

Een ander element dat klaarblijkelijk geen rol speelt in de beoordeling zijn de torenhoge 
militaire uitgaven. Saoedi-Arabie behoort tot het handjevol landen dat structureel acht 
procent of meer van het Bruto Nationaal Product uitgeeft aan de krijgsmacht. 

Taiwan 

In antwoord op Kamervragen over de voortdurende stroom exportvergunningen - in 2009 
ter waarde van bijna 20 miljoen euro, ondanks het beleid geen wapens aan Taiwan te 
leveren - schrijft de regering dat deze allemaal verband houden met de nalevering van 
(reserve)delen in het kader van oude orders, meer precies de twee bekende onderzeeers 
die in de jaren '80 werden geleverd, en enkele radarsystemen voor oppervlakteschepen. 



57 
58 



IOB Evaluaties nr. 325, p. 108 

Zie bijvoorbeeld: Eric Schmitt en David E. Sanger, 'Pakistani Troops Linked to Abuses Will Lose U.S. 

Aid', New York Times, 21 oktober 2010 

'Wapenexportbeleid, lijst van vragen en antwoorden', Vastgesteld 25 januari 2010, Tweede Kamer, 

22 054 nr. 157 

'Vragen VCEZ over het jaarrapport wapenexportbeleid 2009', Ministerie v. Economische Zaken, 10 

augustus 2010 

IOB Evaluaties nr. 325, p. 107 

18 



"Gelet op de ouderdom van deze onderzeeboten en oppervlakteschepen is er een vrij 
constante behoefte aan reparaties en vervangende del en. [...] Steeds moet echter uit 
documentatie bij de aanvragen blijken dat er een exclusieve relatie is met die eerder 
geleverde systemen." 62 

Thailand 

D afgelopen jaren is de situatie in Thailand verre van stabiel. Hoewel de democratic terug- 
keerde na een militaire staatsgreep in 2006 is de politieke situatie sindsdien chaotisch ge- 
bleven met de voortdurende dreiging van een nieuwe coup. 63 Ondanks dat "in het bijzon- 
der rekening gehouden [wordt] met de politieke situatie in het land", blijft Thailand voor 
Den Haag een acceptabele bestemming voor militaire goederen die "niet kunnen worden 
ingezet bij botsingen tussen de Thaise strijdkrachten en de politieke oppositie." 64 
De exporten van 2009 betroffen (onderdelen van) radarsystemen t.b.v. de Thaise marine 
ter waarde van bijna 19 miljoen euro - de grootste exportwaarde voor dat land in meer 
dan tien jaar. 

Turkije 

Wapenexporten naar Turkije worden al jaren beheerst door een regelmatige stroom orders 
van de marine, zo ook in 2009, voor 66 miljoen euro. De afgelopen tien jaar is voor in totaal 
258 miljoen euro aan militaire goederen naar Turkije gegaan, waarmee het tot de vijftien 
grootste afnemers behoort. Thales Nederland is de voornaamste leverancier en diens 
orderportefeuille voor Turkije heeft allerminst last van de economische crisis. In april 2010 
regelde het een door de Nederlandse staat gedekt exportkrediet - met een maximale 
schadevergoeding van 34 miljoen euro - voor radar apparatuur die het aan de Turkse 
wapenfabrikant Aselsan levert; doorgaans volgt een exporrvergunning enige tijd later. 65 
Hoewel oude conflicten met Griekenland over de Egei'sche Zee naar de achtergrond zijn 
gedrongen blijft de marine een van de paradepaardjes van de Turkse krijgsmacht, met 
daarbij behorende orders die in de honderden miljoenen euro's lopen. 

Verenigde Staten (en 'derde landen') 

Al decennia zijn Nederlandse bedrijven betrokken als onderaannemer en toeleverancier 
van Amerikaanse wapenfabrikanten. In de meeste gevallen gaat het om langlopende 
samenwerking die voortvloeit uit de eerdere aankoop door Nederland van het betreffende 
wapensysteem. Zo bouwt Fokker al dertig jaar onderdelen voor de F-16 (en tegenwoordig 
ook voor de JSF). En sinds Nederland medio jaren '90 Apaches aanschafte produceren 
zowel Fokker als Thales delen van deze gevechtshelikopters. Verder is Fokker ook 
betrokken bij de bouw in de VS van SeaSparrow scheepsraketten en Patriot 
luchtverdedigingsraketten. 



' Wapenexportbeleid, lijst van vragen en antwoorden', Vastgesteld 25 januari 2010, Tweede Kamer, 

22 054 nr. 157 

Zie bijvoorbeeld Rachel Harvey, 'Thailand coup rumours circle Thaksin assets ruling' , BBC News, 

26 februari 2010 

'Vragen VCEZ over het jaarrapport wapenexportbeleid 2009', Ministerie v. Economische Zaken, 10 

augustus 2010 

Atradius Dutch State Business, 'Uitgereikte polissen - Faciliteit: EKV'(polis van 21 april 2010) 

19 



Dat is tevens de belangrijkste verklaring waarom de VS al vele jaren tot de belangrijkste 
bestemmingen behoort van de Nederlandse wapenhandel, de afgelopen tien jaar goed 
voor 1,2 miljard euro aan vergunningen, waarvan 178 miljoen in 2009. Los van het feit dat 
deze Nederlandse onderdelen ingebouwd zijn in toestellen voor de Nederlandse en 
Amerikaanse strijdkrachten, en daarmee de afgelopen jaren ingezet zijn in oorlogen in 
Irak, Afghanistan en voormalig Joegoslavie, komt een (onbekend) deel van de 
Nederlandse spullen ook terecht in raketten, gevechtsvliegtuigen en -helikopters die 
Washington verkoopt aan zogenaamde derde landen. De precieze eindbestemming van de 
vanuit Nederland geleverde wapendelen blijft echter vrijwel altijd onzichtbaar in de door 
Economische Zaken gepubliceerde exporrvergunningen. Daarmee ontstaat een zwaar 
vertekend beeld van de Nederlandse wapenexport, aangezien de VS als een van de 
grootste bestemmingen in de boeken komt, terwijl een aanzienlijk deel daarvan exporten 
zijn voor andere eindbestemmingen. 

Wat betreft de F-16 is duidelijk dat die, naast groot onderhoud voor bestaande gebruikers, 
alleen nog nieuw gebouwd worden voor derde landen. Momenteel hebben bijvoorbeeld 
Egypte, Irak, Marokko, Oman en Pakistan orders geplaatst bij Lockheed Martin. Boeing 
heeft op dit moment orders voor de Apache lopen afkomstig uit Egypte, Saoedi-Arabie en 
Taiwan; ook heeft de Amerikaanse landmacht recent een grote bestelling geplaatst. 
Van de vergunningen in 2009 valt vooral een grote ver gunning op van 36 miljoen euro 
voor del en van de boordwapens van de Apache. Vanaf eind jaren negentig maakt Thales 
Nederland in samenwerking met Boeing "ammunition handling systems" ("side-loaders" 
c.q. "magazine controllers") voor de Apache. Ook is er een ver gunning voor niet nader 
gespecificeerde onderdelen van de Apache, met een waarde van bijna 15 miljoen euro. 

Af gewezen vergunningaanvragen 

Naast een beschouwing van alle verleende wapenexportvergunningen is een blik op het 
jaarlijkse lijstje geweigerde vergunningen tenslotte eveneens interessant. In 2009 werden 
18 aanvragen en sondages ('proefaanvragen') geweigerd (2008: 11; 2006 en 2007: 20). 66 
Hiervan hadden vier 'denials' betrekking op doorvoer vanuit andere landen: munitie 
vanuit Servie via Nederland met bestemming Ecuador; munitie vanuit Brazilie via 
Nederland naar Israel (2x); en tenslotte werd ook de doorvoer van Israelische onbemande 
vliegtuigen met bestemming Rusland geweigerd. 

Opvallend is de weigering van een vergunning voor delen van een grote marineorder uit 
Venezuela. Waar Thales Nederland eerder in 2006 en 2007 toestemming kreeg om voor 
255 miljoen euro militaire elektronica te lever en, is het anno 2009 niet langer toegestaan 
daaraan bij te dragen. De bij tijd en wijle populistische retoriek van president Chavez 
richting Nederland en de Antillen - die overigens ook al in 2006 niet van de lucht was - 
heeft daar ongetwijfeld aan bijgedragen. 

Zoals gebruikelijk bestaat een aanzienlijk deel van de weigeringen uit aanvragen voor de 



Zie bijlage 4 in 'Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2009', Tweede Kamer, 2009-2010, 22054, nr. 
159(23juni2010) 

20 



export van nachtzichtapparatuur; Filippijnen, India, Israel (2x) en Vietnam zijn mede uit 
oogpunt van de mensenrechtensituatie, dan wel interne en regionale spanningen voor Den 
Haag ongewenste bestemmingen. Uit angst voor doorverkoop aan een ander land werd 
ook de uitvoer van een nachtkijker met bestemming Servie geweigerd. Om diezelfde 
reden werd ook de uitvoer van vuurwapens naar Suriname en Turkije niet toegestaan. 
Pakistan mag verder geen via Brazilie te lever en raketkoppen krijgen en Azerbeidzjan en 
Rwanda zijn verboden bestemmingen voor "aluminium profielen voor 
raketlanceerinstallatie". Tenslotte zijn twee potential e orders uit Iran voor camouflageverf 
en civiele vliegtuigonderdelen geweigerd. 



21 



Recente publicaties Campagne tegen Wapenhandel 

- Ontwikkelingscriterium voor wapenexport. Regels, belangen en Millenniumdoelen, 
oktober 2010, factsheet 

- Wapenwedloop in Zuid-Amerika, maart 2010 

- Nederlandse patrouilleschepen voor Nigeriaans leger, februari 2010, factsheet 

- Analysis of Dutch Arms Export Licences 2008, November 2009 

- Analyse Nederlandse wapenexportvergunningen 2008. November 2009 

- Potentially powerful; The European Defence Agency at five years. Mei 2009 

- Tussenhandelaren en wapenmakelaars, Mei 2009 

- Licentieproductie van wapens - gebrekkige controle, Maart 2009 

- Analyse Nederlandse wapenexportvergunningen 2007, December 2008 

- Wapenexport en duurzame ontwikkeling, November 2008 ism Evert Vermeer Stichting 

- From Venus to Mars: the European Union's steps towards the militarisation of 
space, November 2008, i.s.m Transnational Institute 

- Wapenexport en duurzame ontwikkeling, Oktober 2008 

- Fregatten voor Marokko, Juli 2008 

- Good Conduct? Ten Years of the EU Code of Conduct on Arms Exports, Juni 2008, ism 
diverse Europese NGO's 

- Joint Strike Fighter, de race is nog niet gelopen, Juni 2008, onderzoeksdossier ism 
Vredesmagazine 

- Pensioenfondsen in de Wapenindustrie - een tussenstand, Mei 2008 

- Tien keer nee tegen de JSF, Mei 2008 

- Europese interne markt voor militaire goederen, Februari 2008 

- The devil is in the detail; Cluster ammunition, Februari 2008, in opdracht van 
IKV/PaxChristi 



Zonder donateurs geen Campagne tegen Wapenhandel 

Steun ons met een gift op rekening 39 04 07 380 
t.n.v. Campagne tegen Wapenhandel, Amsterdam 



22